Van wantrouwen naar vertrouwen

Het nieuwe verkiezingsprogramma, ‘Voor een samenleving met ambitie’, wijkt totaal af van de vorige – landelijke en lokale – verkiezingsprogramma’s van de VVD. In het programma staat kort en beknopt beschreven wát de VVD wil realiseren, wat er in de samenleving in de komende vier jaar moet veranderen. Niet langer wordt gedetailleerd beschreven hóe de VVD voornemens wil realiseren. Dat is het werk voor de volksvertegenwoordigers die met het programma aan de slag gaan. Zo is het programma niet langer een omvangrijke, en daardoor onleesbare, beschrijving geworden van alle weetjes en meningen die vooral politici onderling interesseren.
Integendeel, met de commissie verkiezingsprogramma wilden we juist een tekst schrijven die weer een directe oproep aan de kiezers is. Kiezers vertellen we anno 2006 in klare taal wat de partij wil bereiken.

De opzet van het programma is een illustratie van toekomstgericht denken, in plaats van denken in dogma’s uit de vorige eeuw. In dit geval hebben we afgerekend met het dogma dat een programma alle onderwerpen moet behandelen – óók die waar we niets willen veranderen.
Vanwege de korte en beknopte opzet is het programma gebaseerd op enkele uitgangspunten, die op veel terreinen een fundamentele ommezwaai tot gevolg hebben. Ze leiden tot ‘haakse bochten’ om vraagstukken op een geheel nieuwe, toekomstgerichte wijze van een oplossing te voorzien. En dan blijkt, dat een moderne en eigentijdse kijk op de samenleving bij uitstek samengaat met liberale principes. VVD’ers hoeven voor een toekomstgerichte visie gelukkig niet af te rekenen met de bagage van aloude versleten dogma’s. Ze moeten wel stevig vasthouden aan de eigen principes, en niet toegeven aan de voortdurende maatschappelijke en politieke druk om alles te willen regelen. Liberalen moeten – en dat is ook voor ons wel eens lastig – de druk weerstaan om bij ieder probleem de overheid in actie te laten komen. Liberalen moeten durven zeggen: “U hebt terecht een probleem, maar u gaat het zelf oplossen!”

Het belangrijkste uitgangspunt voor een toekomstgericht verkiezingsprogramma is: we gaan van wantrouwen naar vertrouwen. Daarbij grijpen we terug op ons ideaal van een samenleving, waarin individuele mensen en bedrijven heel goed zelf in staat zijn normen te stellen en na te leven. Het doet recht aan het aloude vrijheidsbegrip van liberalen.
Daarbij past een overheid die eenvoudige en glasheldere spelregels stelt, en inzet op handhaving daarvan. Daarbij past geen ingewikkeld woud van regels. Dat betekent ook vrijheid durven geven aan een samenleving, die zelf verantwoordelijkheid neemt en eigen normen naleeft. We gaan van ‘klagen’ naar ‘slagen’, met een overheid die van ‘controle vooraf’ naar ‘inspectie achteraf’ gaat.
Het principe ‘van wantrouwen naar vertrouwen’ is op veel manieren zichtbaar in het verkiezingsprogramma. Het klinkt door in het vereenvoudigen van het bouwbesluit, eenvoudige regels om te ondernemen, meer vrijheid aan de leraar om zijn lessen samen te stellen.
In gemeenten en provincies kunnen we dat navolgen, door bijvoorbeeld de welstandscommissies af te schaffen (de verkoopwaarde van het huis is een voldoende prikkel om geen buitenissige toestanden te krijgen), door eenvoudige vergunningverlening, en vooral door wat vaker het initiatief aan mensen zelf te laten. Niet ieder probleem hoeven we voor ze op te lossen. ‘Van wantrouwen naar vertrouwen’ geeft aan van de 21e eeuw vorm aan een politiek, die uitgaat van een degelijk liberaal uitgangspunt. Met dat liberale uitgangspunt in de hand leveren we de ruimte waar de samenleving nu behoefte aan heeft en een overheid die waar kan maken wat hij belooft.

Naast een leidend uitgangspunt is een tweede aspect van een toekomstgericht verkiezingsprogramma, om aan te geven op welke thema’s de samenleving in beweging moet komen om mensen kansen te bieden. Liberalen zijn vaak koploper geweest in het aanvullen wat een samenleving nodig heeft. Van de Grondwet van Thorbecke tot het doorbreken van taboes rond integratie door Frits Bolkestein. Andere partijen en stromingen kiezen voor de politiek van de kleine stapjes, of de politiek van de behoudendheid. Liberalen past het eenvoudig niet om ons neer te leggen bij een overheid die geen prikkels inbouwt voor mensen zelf om te participeren. In het verkiezingsprogramma trekken we die lijn door.
In de sociale zekerheid kiezen we écht voor het motto ‘van werk naar werk’. Maar daarbij passen dan ook geen halve maatregelen. Sociale zekerheid moet dan zo worden vormgegeven, dat het een tussenstation is van de ene baan naar de andere. Voor wie echt niet kan, moet er een goede voorziening zijn. Maar wie wel kan, heeft een baan, volgt een opleiding of krijgt ondersteuning bij het vinden van die baan. Daarom een halvering van de duur van de WW, maar wel een verhoging in de eerste 3 maanden van werkloosheid. Daarom geen bijstand meer voor jongeren tot 27 jaar.

De derde manier waarop het toekomstgerichte denken tot uiting komt in het verkiezingsprogramma, is het kiezen voor onorthodoxe oplossingen. Die zijn soms nodig om maatschappelijke problemen op te lossen. Zelf heb ik dat ervaren in de afgelopen jaren in de gemeente Rotterdam. De stad kende, en kent, grote problemen op gebied van leefbaarheid, veiligheid, integratie en economische achterstand. Het vergde een onorthodoxe coalitie én aanpak die over de grenzen van het tot dan toe denkbare heen voerde, om daarvoor oplossingen te bedenken. Soms moet je dan over regels en bezwaren, die ook VVD-politici meteen kunnen opsommen, terzijde schuiven. En zo werd Rotterdam de stad die met sprongen vooruit ging. De stad waar nauwelijks goedkope woningen meer worden gebouwd, omdat er daarvan genoeg zijn. Die voor sommige achterstandswijken vestigingseisen invoerde, om ze een adempauze te geven en er weer bovenop te komen. Die economische kansenzones invoerde, en met nieuwe methoden als persoonsgebonden aanpak, aanpak van radicalisering en cameratoezicht de stad veiliger kreeg.

In het landelijke verkiezingsprogramma kiezen we er nu voor, om kinderopvang voor werkende en ondernemende mensen gratis te maken. Voor veel liberalen klinkt dat ook als een onorthodoxe keuze. We zijn traditioneel nogal wantrouwend als het woord ‘gratis’ valt. En er zijn goede redenen om niet over te gaan tot gratis openbaar vervoer, bijvoorbeeld. Maar dat betekent niet, dat overheidsdienstverlening nóóit gratis mag zijn. Onderwijs wordt bijvoorbeeld grotendeels door de overheid gefinancierd. Er zijn nu goede redenen om ook kinderopvang gratis te maken voor werkenden. De betaalbaarheid van een vergrijzende samenleving moet worden opgebracht door grotere arbeidsparticipatie, niet alleen door de groep 55-65-jarigen, maar in alle leeftijdsgroepen, door mannen en vrouwen. Kinderopvang is de sleutel in het verhogen van de arbeidsparticipatie onder vrouwen.

Het verkiezingsprogramma maakt op deze manier vele ‘haakse bochten’. Gratis kinderopvang, een belastingvakantie voor startende ondernemers, voorrang voor artikel 1 in de grondwet, alle ruimte voor de leraar, wonen waar je wilt, geen bijstand, maar een baan voor jongeren. Openbaar vervoer met een zodanige kwaliteit dat het echt verleidt om de drukte op de wegen te omzeilen.

Het programma heeft de charme van heldere stellingnames en ademt een cultuuromslag in denken. Maar daarvoor hoefden we, in tegenstelling tot andere partijen, geen oude dogma’s vaarwel te zeggen. Daar hielden liberalen al niet zo van. Het vergt alleen het consequent navolgen van liberale uitgangspunten. Als VVD’ers in de gemeenteraden en provinciale staten het landelijke programma navolgen, kunnen we er overal in Nederland voor zorgen dat Nederland veel meer ruimte biedt aan mensen om hun kansen te grijpen.

Mark Harbers, fractievoorzitter in de Rotterdamse gemeenteraad, is kandidaat voor de Tweede Kamer en was lid van de commissie Verkiezingsprogramma

Dit artikel verscheen in het novembernummer van 'Provincie en Gemeente'